شنبه، 15 آذر 1399
معرفی مجموعه میراث جهانی گنبد سلطانيه

گنبد عظيم سلطانيه بر فراز بناي هشت گوشه اي تعبيه شده است. بر روي هر كدام از جرزهاي هشتگانه در بالا، آثار مناره هايي به قطرتقريبي1 متروبه بلنداي 5/3 متر كه با زيباترين معرق كاري مزين شده اند،‌ باقي است. داخل مناره ها پلكــان هاي مارپيچي به عرض 70 سانتيمتر به حول قطر 20 سانتيمتر مي پيچند. اين مناره ها فشار گنبد را عموداً خنثي مي نمايند. عقايد مختلفي در مورد انتخاب هشت ضلعي بنا عنوان مي شود. عده اي اين انتخاب را به دليل ايستايي و استحكام بنا دانسته اند، برخي به آن نشانه هاي مذهبي و مقدس داده اند. آنچه مسلم است عدد هشت، نه مقدس است و نه دليل مذهبي دارد. صرفاً انتخاب اين طرح از روي محاسبات تجربي معماري و به خاطر مركزيت و ايستايي و احتمالاً ايجاد ساعت آفتابي درنظرگرفته شده است ويا بيشتر جهت نشان دادن تزئينات وزيبايي بدنه گنبد در تمام طول روز است.
بدنه اصلي گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده است و سپس روي گنبد را با روكش كاشي هاي فيروزه اي و لاجوردي و آبي يه شيوه کاشی نره و و در ساقه آن به شیوه معرق كاري تزيين نموده اند. در زير مقرنس ها و قطاربندي هاي حاشيه بام در اطراف ساختمان گنبد خانه هشت ايوان ديده مي شود. اين ايوانها هر كدام سه قسمت هستند كه بخش اصلي و بزرگ در وسـط و دو قسمت كوچكتــر در طرفين قرار دارند. وجود اين ايوانها از حجم و وزن كلي آرامگاه مي كاهد و سبب سبكي بنا مي شود. ساختن ايوانهاي جانبي و بودن هشت مناره در هشت گوشه بام بيشتر براي جلوگيري از رانش گنبد بزرگ بنا شده است.
اين تكنينك در معماري ايران اولين بار در بناي مقبــره اسماعيل ساماني در بخارا و سپس در زمـان سلجوقيان در مقبره سلطان سنجر در مرو مورد آزمايش قرار گرفته است و بعد ها هم در هندوستان در شهر آگره در بقعه تاج محل به كار برده شده است. از نظر معماري اين مقبره تقليد از هيچ بنايي نيست بلكه اختراعي است براي ساختن بنايي به اين بزرگي مركب ازبرج هشت گوش وگنبد معكب. اين بناي تاريخي داراي سه در ورودي بزرگ بوده است كه امروزدرورودي اصلي آن بسته شده است. بنا داراي هشت پلكان مارپيچي و ياحلزوني است كه دربين جرزهاجاي گرفته و به طبقات بالا و ايوانها راه دارند. در فراز چهار ايوان اصلي وبزرگ، چهارپنچره بزرگ قرار داردكه روشنايي داخل بناراتأمين مي كند و گفته مي شود از اين پنجره ها جهت تشخيص زمان نيز استفاده مي شده است.
گنبد آرامگاه، عظيم و بسيار ضخيم وسنگين است.پايه هاي اين ساختمان ناگزيراست تحمل فشار بي اندازه را بنمايد. قطر گنبد حدود 26 متر و ضخامت ديواره هاي آن 7 متر است. ارتفاع ساختمان از سطح تا نوك گنبد حدود 5/48 متر است. اين گنبد بر روي طوقه مرتفعي، با ابهت خاصي برافراشته است. علاوه بر اسكلت بنا فرم و طرح بي نظيري كه دارد، سيستم دوجداره آن هم مهم است. ضخامت ديواره گنبد 4/1 متر و فاصله دو جدار گنبد 60 سانتيمتر است. گنبد با اين ابعاد بر روي تكيه گاههاي محدودي است و بدون هيچگونه پشت بند و يا وسيله تقويت كننده كناري ساخته شده است. ضخامت آن نيز از قاعده به طرف نوك گنبد تغيير مي كند. اين تغيير ازنظر افزايش استقامت و سبكي قابل بحث است و اين نشــان مي دهد معمار این بنا و همكارانش چقدر به علم اصول استاتيك پوسته ها و رفتار مكانيكــي آن آ‎شنا بوده اند. پوشش بيروني گنبد توسط پره و دنده هايي آجري به قسمت داخلي گنبد متصل است و فرقي كه گنبد سلطانيه با ساير گنبد هاي دوپوسته جهان دارد اين است كه دو پوسته اين گنبد با هم موازي هستند. بعضي از محققان از جمله گدار گنبــد را دوپوستــه نمي دانند ولــي مارسل ديولافوا و سن پائولوزي دو پوشه بودن گنبد را تأييد مي كنند. سن پائولوزي خاطر نشان مي سازد كه : گنبد مزبور دو پوشه است و يكي از خصوصيات اصلي و منحصر به فرد آن دو جداره بودن آن است. همچنين مي گوبد: به نظر من نمي توان در دنيا بنايي به اين خصوصيات قبل از بناي سلطانيه پيدا كرد. از اين رو اهميت بنا در دنيا شايان ذكر است و از نظر تناسب و مهارت در ساختمان بنا و طاق بندي و احداث پوشش و تنظيم مقاومت گنبد عظيم آن، گنبد سلطانيه از جمله شاهكارهاي معماري به شمار مي رود.
دکتر علی اصغر میر فتاح مدیر اسبق این مجموعه در یادداشتی چنین می نویسد که : بنای عظیم گنبد سلطانیه كه كلیه اجزای آن در تركیب با یكدیگرهماهنگی معقول و زیبا پسندانه دارند ، بنا بر آثار و شواهد مكشوفه با بناهای اطراف خود هم ، از چنین ارتباطی بر خوردار بوده است . ارتفاع این بنا گذشته از معیارهای معمولی كه در آن به صورت كامل رعایت شده در ارتباط با گسترش شهر در نظر گرفته شده بود بلندای این گنبد با هشت مؤذنه آن بنحوی انتخاب شده تا در گسترش شهر كم نشود . همپنین به دلیل دشت بودن سلطانیه این بنا با ارتفاعی بیش 48 متر بصورت یك برج یا میل عمل کرده و از هر سو قابل رؤیت است . شناخت دقایق و ظرایف معماری گنبد سلطانیه چنین نتیجه میدهد كه سازندگان آن به پیوند و مناسبات در اندازه مجموع پایبند بوده اند و طبعا بیشتر بناهای شهر مخصوصاً بناهای بزرگ آن از چنین معیارهایی پیروی نموده اند . برداشت كلی این است كه معماران شهر قدیم سلطانیه با داشتن نمونه ای چون گنبد سلطانیه چشم نوازی و تناسبات ریاضی را مدنظر داشته اند . در این باره ابوالقاسم عبدالله بن محمد القاشانی ( كاشانی ) مورخ قرن هشتم هجری و معاصر سلطان محمد الجایتو در ( تاریخ الجایتو )  می گوید : « به به كینكاج رساما ماهر و مهندسان شاهر و استادان معمار حاذق تیز نظر چابك دست شیرین كار ، شهری مثل محروسه تبریز بسیط عریض با طول و عرض فیح [ و ] وسیع خرمتر از بهار و چین و نفیس تر اشعار دین ، عالی تر از قبه افلاك و مطبوع تر از سمك و سماك بنا فرمود.» 
بر طبق این روایت ساخت و سازهای شهر سلطانیه به كوشش نقشه برداران و مهندسان كارآمد و استادان معمار اوایل قرن هشتم هجری انجام یافته است كه حتماً برخی از آنان در گذشته ای نه چندان دور هنر خود را در ساخت شهر غازانیه یا شنب غازان در تبریز به نمایش گذاشته بودند . 
در واقع سلطانیه عصاره ی تجربه ی این متخصصان از سایر تجارب شهر سازی آنان محسوب می شود.
ایلخانان مغول تجربه با ارزشی در زمینه شهرسازی نداشتند اما معماران آن دوره با اطلاع از چگونگی شکل گیری شهرهای ایران دریافته بودند كه مسجد و بازار عناصرجدائی ناپذیر شهری بوده و یك شهر نیاز به یك كهن دژ یا قلعه دارد . بنای كهن دژ بر اساس سنت ، بخش حكومتی و محل سكونت حاكم یا سلطان و ارگانهای حكومتی بود که محل آن معمولاً در مركز شهر بوده است.كهن دژ در شهر قدیم سلطانیه همان قلعه سلطانیه است كه تا دهة 1350 اطلاع دقیق از آن در دست نبود و فقط بر اساس روایات مورخین از ساخت آن اطلاع داشتیم . در این دهه در پشت ضلع جنوبی گنبد كه ضمن خاكبرداری بخشی از برج و باروی قلعه سلطانیه یا كهن دژ كشف گردید . در این قلعه علاوه بر گنبد سلطانیه بناهای دیگر مانند مدرسه ، خانقاه ، دارالشفا ، دارالضیافه ، دارالحفاظ ، كاخ های سلطنتی و غیره ساخته شده بود . شارستان یا شهرستان قدیم سلطانیه نیز در پشت خندق قلعه قرار داشت و اراضی مسجد جمعه یا جامع كه اكنون بخش بزرگی از اتلال قدیم را تشكیل می دهد . 
بر اساس تاریخ اولجایتو « معماری این شهر معمور و عمارت مشهور دستور معظم صاحب اعظم والی السیف و القلم مدبر المشارق و المغارب محرر ممالك الدنیا خواجه تاج الدوله والدین علیشاه تبریزی عزه نصره است كه بعد از عمارتی چنین به رأی و كفایت و شهامت و حصافت و فطانت و درایت و صدتومان زر رایج از دخل آن شهر بر می انگیزد بی آنكه غبار آزاری بر دامن موری ضعیف نشیند . او در انجا عمارتی چند بنا كرد و به اتمام رسانید كه غیرت جمله عالمند و رشك ارتنگ مانی ، از آن جمله بر پیشگاه قلعه عمارتی خلد آیین بنا افكند . سقوف آن همه منضض و در دیوار آن به زر طلی و در و گهر و سطوح آن از لعل و جاهر و فیروزه مالمع ، و از عودو ساج و زر و آبنوس و عاج تختی مرصع ،  در شاه صفه گسترده منقش » 
جز گنبد سلطانیه امرا و بزرگان ایلخانی، بناهای بزرگ و عظیم دیگری نیز در این شهر ساخته بودند که امروز هیچ کدام برجای نمانده اند و از همه آنان فقط گنبد سلطانیه باقی مانده است. از سال 1367 سازمان میراث فرهنگی كشور با برنامه ای از پیش تعیین شده و با هدفی مشخص كاوش در این شهر باستانی و پیرامون گنبد را آغاز نموده است . که اگرچه این كاوش ها و پژوهش ها روندی کند دارند ، اما سبب نمایان شدن تدریجی شهر قدیم سلطانیه اند که نكات بسیاری از معماری و شهر سازی قرن هشتم هجری را روشن می سازند .
ایلخانان مغول تجربه با ارزشی در زمینه شهرسازی نداشتند اما معماران آن دوره با اطلاع از چگونگی شکل گیری شهرهای ایران دریافته بودند كه مسجد و بازار عناصرجدائی ناپذیر شهری بوده و یك شهر نیاز به یك كهن دژ یا قلعه دارد . بنای كهن دژ بر اساس سنت ، بخش حكومتی و محل سكونت حاكم یا سلطان و ارگانهای حكومتی بود که محل آن معمولاً در مركز شهر بوده است.كهن دژ در شهر قدیم سلطانیه همان قلعه سلطانیه است كه تا دهة 1350 اطلاع دقیق از آن در دست نبود و فقط بر اساس روایات مورخین از ساخت آن اطلاع داشتیم . در این دهه در پشت ضلع جنوبی گنبد كه ضمن خاكبرداری بخشی از برج و باروی قلعه سلطانیه یا كهن دژ كشف گردید . در این قلعه علاوه بر گنبد سلطانیه بناهای دیگر مانند مدرسه ، خانقاه ، دارالشفا ، دارالضیافه ، دارالحفاظ ، كاخ های سلطنتی و غیره ساخته شده بود . شارستان یا شهرستان قدیم سلطانیه نیز در پشت خندق قلعه قرار داشت و اراضی مسجد جمعه یا جامع كه اكنون بخش بزرگی از اتلال قدیم را تشكیل می دهد . 
بر اساس تاریخ اولجایتو « معماری این شهر معمور و عمارت مشهور دستور معظم صاحب اعظم والی السیف و القلم مدبر المشارق و المغارب محرر ممالك الدنیا خواجه تاج الدوله والدین علیشاه تبریزی عزه نصره است كه بعد از عمارتی چنین به رأی و كفایت و شهامت و حصافت و فطانت و درایت و صدتومان زر رایج از دخل آن شهر بر می انگیزد بی آنكه غبار آزاری بر دامن موری ضعیف نشیند . او در انجا عمارتی چند بنا كرد و به اتمام رسانید كه غیرت جمله عالمند و رشك ارتنگ مانی ، از آن جمله بر پیشگاه قلعه عمارتی خلد آیین بنا افكند . سقوف آن همه منضض و در دیوار آن به زر طلی و در و گهر و سطوح آن از لعل و جاهر و فیروزه مالمع ، و از عودو ساج و زر و آبنوس و عاج تختی مرصع ،  در شاه صفه گسترده منقش » 
جز گنبد سلطانیه امرا و بزرگان ایلخانی، بناهای بزرگ و عظیم دیگری نیز در این شهر ساخته بودند که امروز هیچ کدام برجای نمانده اند و از همه آنان فقط گنبد سلطانیه باقی مانده است. از سال 1367 سازمان میراث فرهنگی كشور با برنامه ای از پیش تعیین شده و با هدفی مشخص كاوش در این شهر باستانی و پیرامون گنبد را آغاز نموده است . که اگرچه این كاوش ها و پژوهش ها روندی کند دارند ، اما سبب نمایان شدن تدریجی شهر قدیم سلطانیه اند که نكات بسیاری از معماری و شهر سازی قرن هشتم هجری را روشن می سازند .